Peer-Reviewed Journal
SCIENTIFIC NEWS
Series for Natural and Technical Sciences
ISSN: 1680-1245 print | 2706-719X
Submit an Article
Latest Articles
View All ArticlesKəsilmə şərtinə malik olan Dirak sisteminin xüsusi həlli haqqında
Authors:Allahverdiyeva Natavan Əhmədəli qızı
İnterval daxilində sayda kəsilmə şərti olan kanonik şəkildə birölçülü Dirak tənlikləri sisteminə baxılmışdır. Kəsilmə şərtləri daxilində həm həyəcanlanmamış Dirak tənlikləri sisteminin, həm də həyəcanlanmış Dirak tənlikləri sisteminin Yost tipli həlləri öyrənilir. Həyəvanlanmamış sitemin, yəni Pauli operatorunun doğurduğu tənliklər sisteminin Yost tipli həllinin aşkar göstərilişi tapılmışdır. Belə ki, kəsilmə nöqtələrinin doğurduğu hər bir intervalda həllin analitik ifadəsi alınmışdır. Dirak tənlikləri sisteminin Yost həllinin ödədiyi inteqral tənlik tapılmışdır
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_4
Riyaziyyat
Öz-özünə qoşma nüvə tipli operator əmsallı ikinci tərtib diferensial operatorların yüksək tərtibli requlyarlaşmış iz düsturları
Authors:Hətəmova Röya Fikrət qızı
Bu məqalədə son intervalda nüvə öz-özünə birləşən əmsalları olan ikinci dərəcəli diferensial operator tənlikləri nəzərdən keçirilir. Bəzi şərtlər yerinə yetirildikdə, bu operatorun spektri bu tənliyin əmsalları üçün araşdırılır, bu spektrin quruluşu müəyyənləşdirilir. Bu operatorun qətnamə teoremləri sübut edilmişdir. Daha yüksək sifarişli operatorların nizamlı izi üçün asimptotik düsturlar alırıq
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_8
Riyaziyyat
Оптимальное управление в системах, описываемых задачей Гурса для гиперболических интегро-дифференциальных уравнений второго порядка
Authors:Рзаева Вафа Гюлага гызы
В работе рассматривается задача оптимального управления для процессов, описываемых интегро-дифференциальными уравнениями гиперболического типа второго порядка с граничными условиями Гурса. Исследуются вопросы оптимальности управлений, а также существование и свойства особых управлений, возникающих в рассматриваемом классе задач. На основе принципа максимума Понтрягина и методов вариационного исчисления получены необходимые условия оптимальности. Особое внимание уделяется анализу вырожденных случаев, при которых классические условия оптимальности оказываются недостаточными. Показано, что наличие интегральных слагаемых существенно влияет на структуру оптимальных и особых управлений. Полученные результаты могут быть использованы при математическом моделировании и оптимизации процессов, описываемых гиперболическими интегро-дифференциальными уравнениями
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_13
Riyaziyyat
Neftlərin nəqli zamanı xlor üzvi birləşmələrinin təyinində istifadə olunan ölçü vasitələrinin və avadanlıqların düzgün tətbiqinin vacibliyi
Authors:Nurullayev Vəli Xanağa oğlu Qurbanov Hüseyn Ramazan oğlu Qasımzadə Aysel Vəliyəddin qızı Əliyeva Qüdrət Məşədi qızı
Məqalədə xlorüzvi birləşmələr (XÜB) tərkibli neftlərin nəqli və emalı zamanı korroziyanın əsas mənbələrindən biri olduğu göstərilir və XÜB-in normadan artıq olmasının istehsalat, iqtisadi və ekoloji risklər yaratdığı vurğulanır. Bu məqsədlə XÜB-in idarə olunması, mənşəyinin təhlili və monitorinqinin düzgün təşkili üzrə müasir yanaşmalar təqdim edilir. Model neftlər üzərində buxar fazalı nümunə götürmə və qaz xromatoqrafiyası ilə aparılmış tədqiqatlar göstərmişdir ki, üsul neftin növündən və tərkibindən asılı olmayaraq XÜB-in sürətli aşkarlanmasına imkan verir. Düzgün tətbiq olunduqda bu yanaşma çirklənmiş neftin boru kəmərlərinə və emal zavodlarına daxil olmasının qarşısını vaxtında almağa şərait yaradır
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_21
Kimya
Yaşıl kimyanın klassik üzvi reaksiyalardakı mövcud problemlərin həllində rolu və perspektivləri
Authors:Mustafayev Musa Musa oğlu Şahgəldiyev Fizuli Xanəli oğlu İsmayılova Raisə İspəndiyar qızı Məmmədova Aynur Alim qızı Əhmədov Vəlyəddin Nüsrət oğlu
Təqdim olunan məqalə klassik fundamental üzvi reaksiyalardakı problemlər, onların araşdırılması və yaşıl kimya prinsiplərinin tətbiq edilməsi ilə mövcud problemlərin aradan qaldırılmasına həsr olunmuşdur. Kimyəvi məhsulların və proseslərin layihələndirilməsində yaşıl kimyanın istifadə edilə bilən müxtəlif prinsiplərindən istifadə olunması-tullantıların azaldəlması, enerjiyə qənaət edilməsi və daha təhlükəsiz maddələrin (həlledicilər) axtarılması üçün səmərəli və innovativ yollar təklif edir və bununlada iqtisadiyyata, cəmiyyətə və biosferə fayda verir və qoruyur. Bu prinsiplər daha dayanıqlı inkişafı təmin edir və ya bərpa olunan xammaldan istifadə və məhsulun istismar müddəti və ya son utilizasiyası üçün layihələndirmə kimi məsələləri əhatə edir
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_28
Kimya
Kimyəvi kinetikanın fenomenoloji kinetikasının müasir vəziyyəti
Authors:Cavadova Samirə Nəsib qızı
Məqalədə kimyəvi kinetikanın mühüm sahələrindən biri olan fenomenoloji kinetikanın elmi əsasları, müasir inkişaf istiqamətləri və tətbiq sahələri təhlil edilir. Fenomenoloji kinetika kimyəvi reaksiyaların sürətinin empirik və yarım-nəzəri üsullarla izahını verərək, reaksiyaların mexanizminin dərin elmi təhlilinə imkan yaradır. Müasir dövrdə hesablama kimyası, molekulyar modelləşdirmə və kvant kinetik yanaşmalar fenomenoloji kinetikanın inkişafına yeni impuls vermişdir. Məqalədə həm klassik, həm də müasir yanaşmalar müqayisəli şəkildə araşdırılmış, bu istiqamətin gələcək tədqiqat imkanları qiymətləndirilmişdir
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_38
Kimya
Obtaining active polysaccharides from basidiomycete fungal strains
Authors:Bunyatova Lala Novruz
After extraction of polysaccharides from various strains of basidiomycetes grown in nature and on various nutrient media, the physico-chemical properties of the obtained samples were studied using several spectral methods. The purity of polysaccharide fractions was determined for the first time. It was found that the isolated polysaccharides are branched beta-glucan type polysaccharides with branching points.
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_42
Biologiya
Development of a model to study Adamts3 gene in myogenic cells
Authors:Gasimova Gulchin Elchin
The research involved culturing C2C12 cells and transfecting them with a pX459 plasmid containing double-guide RNA (dgRNA), Cas9 protein, and a puromycin resistance gene (puroR) by using JetOPTIMUS transfection reagent. Post-transfection, cells were treated with puromycin, an antibiotic that inhibits protein synthesis, allowing only cells with the integrated resistance gene to survive. Following puromycin selection, cells with successful modifications were clonally expanded and genotyped, revealing a transfection efficiency of 12.2%, with 77% of expanded clones showing wild-type genotypes. These findings suggest the need to refine the gene-editing strategy, potentially by using single-guide RNAs (sgRNAs) and optimizing transfection conditions. Although the targeted exon 2 deletion was not achieved, this model provides insights into gene-editing approaches and the involvement of Adamts3 in myogenesis.
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_47
Biologiya
Viləşçay hövzəsi yamaclarının dərininə parçalanmasının morfometrik tədqiqi
Authors:Alməmmədli Məsud Gülalı oğlu
Bu tədqiqat, Azərbaycanın cənub-şərqində yerləşən Vilyaşçay çayı hövzəsində yamacların parçalanma dərinliyinin morfometrik təhlilini təqdim edir. Tədqiqatda relyefin parçalanma dərəcəsinin öyrənilməsində dəqiqliyi artırmaq məqsədilə GIS texnologiyalarından və hövzə yanaşmasından istifadə olunmuşdur. Rəqəmsal relyef modellərinin (DEM) və Sentinel-2 peyk məlumatlarının inteqrasiyası yamacların identifikasiyası və risk qiymətləndirilməsinin dəqiqliyini artırmış, tektonik və eroziya təsirlərini ön plana çıxarmışdır. Böyük Qafqaz və Əlborz dağları ilə aparılan müqayisəli təhlil Vilyaşçay hövzəsinin özünəməxsus geomorfoloji xüsusiyyətlərini ortaya qoymuşdur. Əldə olunan nəticələr relyefin formalaşması, tektonik proseslər və landşaftın təkamülünü anlamağa töhfə verir və torpaqdan istifadənin planlaşdırılması, eroziyanın qarşısının alınması və dayanıqlı turizm inkişafı üçün praktik əhəmiyyət daşıyır. Hövzə əsaslı GIS yanaşması ənənəvi tor əsaslı metodlardan üstün olmaqla, qlobal miqyasda geomorfoloji tədqiqatlar üçün miqyaslana bilən bir çərçivə təqdim edir
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_54
Coğrafiya
UH-60 Black Hawk helikopterinin daşıyıcı vintinin formasının optimallaşdırılması: S0 və S2 konfiqurasiyalarının müqayisəli təhlili
Authors:İlyasov Musa Xanlar oğlu Nusratzadə Murad İlham oğlu
Məqalədə UH-60 Black Hawk helikopterinin daşıyıcı vintinin formasının aerodinamik səmərəliliyə təsiri CFD (hesablama maye dinamikası) modelləşdirmə üsulu ilə araşdırılmışdır. Tədqiqatda düz (S0) və qılıncvari (S2) pər konfiqurasiyaları müqayisə edilmiş, helikopterinin aerodinamik göstəriciləri analiz olunmuşdur. Hesablamalar göstərmişdir ki, S2 forması helikopterin aerodinamik keyfiyyətini artırır: Ct təxminən 4 %, FM 8–9 % yüksəlmiş, Cp isə 3 % azalmışdır. Bu dəyişikliklər hava axınında burulğanların zəifləməsi və təzyiq paylanmasının bərabərləşməsi ilə izah olunur. Nəticələr göstərir ki, pərin geometriyasının sadə optimallaşdırılması helikopterin enerji səmərəliliyini artırmaqla yanaşı, yanacaq sərfini və səs səviyyəsini də azaldır
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_60
Texnika
Heterogen serverləri, buferləri və növbədəki müxtəlif tipli sifarişlərin saylarının fərqindən asılı olan sıçrayışlı prioritetləri (JP) olan xidmət sistemlərinin modelləri
Authors:Mehbalıyeva Esmira Vidadi qızı
Ölçüsü məhdud buferlərə (separat və ümumi) malik modellər nəzərdən keçirilir. Hər iki tip model üçün sıçrayışlı prioritetlər aşağı və yüksək prioritetli sorğuların say fərqindən asılı olaraq müəyyən edilir: əgər bu fərq müəyyən edilmiş həddən artıqdırsa, müəyyən ehtimalla aşağı prioritetli sorğulardan biri yüksək prioritetli növbəyə keçir. Digər bir modeldə sıçrayışlı prioritetlərin müxtəlif tipli sorğuların say fərqindən deyil, hər bir tipə aid sorğuların konkret sayından asılı olduğu nəzərdə tutulur. Bu halda qeyri-məhdud buferli modellər öyrənilir. Göstərilən modellərin xarakteristikalarını hesablamaq üçün dəqiq və təqribi metodlar təklif olunur və stasionar paylanmaların və xarakteristikaların hesablanması üçün tərtib olunmuş təqribi düsturların yüksək dəqiqliyi nümayiş etdirilir
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_66
Texnika
Архитектура интеллектуальных систем управления процессами дегидрирования углеводородов на основе нейросетевых технологий и цифровых двойников
Authors:Гулиева Нюбар Алимурад гызы
В данной статье анализируются современные подходы к управлению процессами дегидрирования углеводородов, основанные на технологиях искусственного интеллекта. Показаны перспективы перехода от классических методов математического моделирования к адаптивным системам управления на основе нейросетевых технологий и цифровых двойников. Предложены новые методы косвенного измерения каталитической активности и степени закоксованности. Результаты исследования демонстрируют возможности повышения эффективности промышленных реакторно-регенераторных блоков на 10-15%.
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_69
Texnika
Qarışdırıcı intiqalların elektromexaniki parametrləri əsasında polimerləşmə prosesi gedişinə operativ nəzarət məsələsi
Authors:Həşimova Hüsniyyə Mirbağı qızı
Təqdim olunan tədqiqat işi periodik polimerləşmə proseslərinin temperatur, konsentrasiya, inisiator və inhibitor təminatı rejimlərinin verilmiş proqram üzrə inkişafının avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemi səviyyəsində realizasiyasına həsr olunmuşdur. Reoloji tədqiqat əsasında qurulan nəzarət sisteminin aparat vasitəsi olaraq ənənəvi ölçü sistemlərindən fərqli, yəni reaktor daxili qarışdırıcı aqreqatın elektromexaniki parametrlərindən istifadə əsasında identifikasiya məsələsi qarşıya qoyulur. Göstərilir ki, reaksiya materialı – süspenziyanın qeyri-nyüton xassəli maye sinfində tədqiqi ölçmə prosesinə operativlik, identifikasiya obyektinə isə informativlik gətirmə baxımından orijinal yanaşmanı əks etdirir. Bu yanaşmanın elmi və praktiki cəhətdən əsaslı olduğu müvafiq şəraiti kifayət qədər dolğun əks etdirən pilot qurğusunda aparılan sınaqlarda öz təsdiqini tapa bilmişdir. Təklif olunan identifikasiya alqoritmi qurğunun ən zəruri elektromexaniki parametrlərini daxil edir ki, bu da sistemin həssaslıq göstəricilərinin qiymətləndirilməsinə imkan verir
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_76
Texnika
Avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemlərində layihə həll qəbulunun dəstəklənməsi sisteminin işlənməsinin metodoloji amilləri
Authors:Hüseynzadə Aysel Elxan qızı
Baxılan işdə avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemlərindən istifadə zamanı layihə həllərinin qəbul edilməsi metodikası və alqoritmləri tədqiq edilir.Bu məqsədlə həll qəbulunun dəstəklənməsi sisteminin strukturu müəyyənləşir və modeli qurulur.Həll qəbulunun dəstəklənməsi prosesinin alqoritmi işlənir.Alqoritmin hər bir addımında yerinə yetirilən məsələlər aydinlaşdırılır.Layihə həlli qəbulu prosesinə iterasiyalı sistem kimi baxılır.Zəif strukturlaşan məsələlərin formalaşdırılması prosesi analiz edilir.Layihələndirmənin başlanğıc mərhələsi ilə əlaqəli məsələlər və problemlər formalaşmasına mühəndis biliklərin cəlb olunması təklif olunur
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_83
Texnika
Virtual mühitdə adaptiv tədris sisteminin yaradılması və intellektual qiymətləndirmə alqoritminin tətbiqi
Authors:1Əhmədov Lütviyar Nurməmməd oğlu 2Osmanlı Təbriz Elcan oğlu
Bu tədqiqatda virtual təhsil mühitləri üçün tələbələrin fərdi fəaliyyət göstəricilərinə – davamiyyət, tapşırıq nəticələri və interaktivliyə – əsaslanan adaptiv tədris alqoritmi hazırlanmışdır. Ənənəvi təhsil sistemləri fərdi öyrənmə fərqlərini nəzərə almadığından, bu yanaşmaların effektivliyi məhduddur. Təklif olunan qaydalara əsaslanan alqoritm real vaxtda tələbə məlumatlarını qiymətləndirir və uyğun tədris strategiyalarını – məsələn, video ilə təkrar, əlavə testlər və ya çətinləşdirilmiş mövzular – tövsiyə edir. Modelin sınağı üçün 10 tələbədən ibarət simulyasiya edilmiş məlumat dəstindən istifadə olunmuş, nəticələr cədvəl və axın sxemi kimi vizual vasitələrlə təhlil edilmişdir. Alqoritm zəif, orta və yüksək nəticə göstərən tələbələri düzgün müəyyənləşdirərək müvafiq tədris strategiyaları təqdim etmişdir. Bu adaptiv yanaşma təhsilin fərdiləşdirilməsini dəstəkləyir və təhsil keyfiyyətini yüksəldir. Vizual və statistik analizlər modelin effektivliyini sübut etmiş və intellektual sistemlərin virtual təhsildə tətbiqinin tələbə nailiyyətlərini artırmaqda mühüm rol oynaya biləcəyini göstərmişdir
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_90
Texnika
Mühəndislikdə süni intellektin rolu, mövcud yanaşmalar və gələcək istiqamətlər
Authors:Hüseynova Leyla İlham qızı, müəllim
Təqdim olunan məqalədə süni intellekt və maşın öyrənməsinin mühəndislik sistemlərinə – avtonom nəqliyyat vasitələri, ağıllı idarəetmə sistemləri və materialların aşkar edilməsi kimi sahələrə – inteqrasiyası sistemli şəkildə təhlil edilir, eyni zamanda bu sistemlərin funksional təhlükəsizliyinin və istismar etibarlılığının təmin olunmasına dair mövcud yanaşmalar araşdırılır. Aparılan təhlil nəticəsində mövcud elmi nailiyyətlər və aktual problemlər ümumiləşdirilir, həmçinin mühəndislik elmləri ilə süni intellekt texnologiyaları arasında səmərəli və davamlı qarşılıqlı əlaqənin formalaşdırılması üçün əsas elmi istiqamətlər müəyyən olunur.
Published: 13 may 2026
DOI:DOI 10.54758/16801245_2026_26_1_96
Texnika